Co mówią badania

Czarny bez (owoce, Sambucus nigra): co mówią badania naukowe

Owoce czarnego bzu badano głównie w przeziębieniu i grypie (syropy z ekstraktem, płynne ekstrakty, pastylki do ssania), a sok w kilku małych badaniach metabolicznych; badań u ludzi jest niewiele i są małe. Wczesne RCT i metaanaliza z 2019 r. wskazywały na krótsze i łagodniejsze objawy, ale w nowszym RCT u osób z potwierdzoną grypą nie stwierdzono różnic, a autorzy przeglądu systematycznego z 2021 r. ocenili dowody jako niepewne.

23prac w źródłach
4badanych obszarów
1efekt korzystny
1brak efektu
2niejednoznaczne

Opis wyników badań, nie porada medyczna. Na tej stronie nie ma produktów, cen ani linków do sklepów. Opracowanie redakcji na podstawie abstraktów badań; recenzja eksperta niezależnego od sprzedaży jest w przygotowaniu. Stan na 26.10.2026.

Porównanie suplementów ze składnikiem: Czarny bez (owoce, Sambucus nigra) w porównywarce.

Podsumowanie wyników

Wynik dotyczy parametru mierzonego w badaniach. Siła dowodów: wysoka umiarkowana niska bardzo niska

Grypa i przeziębienie: czas trwania i nasilenie objawówdorośli z objawami grypopodobnymi trwającymi do 48 h oraz mieszkańcy kibucu w czasie epidemii grypy B; w RCT z 2020 r. pacjenci izb przyjęć od 5. roku życia z grypą potwierdzoną testem PCR (część przyjmowała też oseltamiwir); w metaanalizie i przeglądach osoby z przeziębieniem lub grypą (w przeglądzie szybkim dorośli)3 RCT (w tym n = 60 i n = 87) + 1 metaanaliza RCT (180 uczestników) + 1 przegląd szybki (5 badań, 936 dorosłych) + 1 przegląd systematyczny (5 RCT, ocena GRADE) + 1 przegląd przeglądów systematycznych (18 przeglądów)niejednoznaczneniskaPrzeziębienie u podróżnych lotniczych: czas trwania i nasilenie objawówpasażerowie klasy ekonomicznej w podróży międzykontynentalnej z Australii1 RCT (n = 312) + 1 przegląd systematyczny (5 RCT bzu) + 1 przegląd systematyczny produktów dla podróżnych (23 badania, w tym 1 badanie bzu)efekt korzystnyniskaPrzeziębienie: częstość zachorowańosoby zdrowe, w tym narażone na stres (np. podróż lotnicza); w przeglądzie 39 RCT także dzieci i seniorzy1 RCT (n = 312) + 2 przeglądy systematyczne (5 RCT bzu; 39 RCT różnych składników)brak efektuniskaGlukoza, lipidy i markery ryzyka sercowo-naczyniowegozdrowi dorośli, zdrowe kobiety po menopauzie oraz dorośli z nadwagą lub otyłością bez chorób przewlekłych4 małe RCT (n = 34, 52, 9 i 18)niejednoznaczneniska

Podstawowe informacje

Czarny bez (Sambucus nigra L.) to krzew, którego owoce (łac. Sambuci fructus) tradycyjnie przetwarza się na syropy, soki i ekstrakty. Zawierają m.in. antocyjany (głównie glikozydy cyjanidyny) i inne związki fenolowe. Monografia dotyczy owoców; kwiaty bzu i inne gatunki (np. bez hebd, Sambucus ebulus) to odrębne surowce.

W badaniach stosowano gotowe preparaty: standaryzowany ekstrakt w syropie (m.in. Sambucol), ekstrakt filtrowany membranowo, suszony ekstrakt w kapsułkach i sok. W łańcuchu dostaw pojawiają się też owoce podgatunków amerykańskiego (S. nigra ssp. canadensis) i niebieskiego (ssp. cerulea). Cytowane prace nie obejmują badań klinicznych surowych owoców.

Wyniki badań

Grypa i przeziębienie: czas trwania i nasilenie objawów

niejednoznaczneniskadorośli z objawami grypopodobnymi trwającymi do 48 h oraz mieszkańcy kibucu w czasie epidemii grypy B; w RCT z 2020 r. pacjenci izb przyjęć od 5. roku życia z grypą potwierdzoną testem PCR (część przyjmowała też oseltamiwir); w metaanalizie i przeglądach osoby z przeziębieniem lub grypą (w przeglądzie szybkim dorośli)

W badaniu w kibucu podczas epidemii grypy B (standaryzowany ekstrakt Sambucol) poprawę objawów w ciągu 2 dni odnotowano u 93,3% osób z grupy bzu, a w grupie placebo poprawa u 91,7% osób następowała w ciągu 6 dni. W norweskim RCT (60 dorosłych w wieku 18–54 lat, syrop 15 ml 4 razy dziennie przez 5 dni) objawy ustępowały średnio o 4 dni wcześniej niż po placebo. W metaanalizie RCT z 2019 r. (180 uczestników z objawami przeziębienia lub grypy) suplementacja czarnym bzem wiązała się z dużym zmniejszeniem objawów ze strony górnych dróg oddechowych. W przeglądzie szybkim 5 badań klinicznych (936 dorosłych z przeziębieniem lub grypą) po jednoskładnikowych preparatach z owoców (ekstrakt lub pastylki do ssania) przyjmowanych w ciągu 48 h od początku objawów objawy u większości uczestników zmniejszyły się w ciągu 2–4 dni średnio o 50%, a wpływ na kaszel i stosowanie leków (w tym antybiotyków) był niejasny. W RCT z lat 2018–2019 (87 osób z grypą potwierdzoną testem PCR) czas do złagodzenia wszystkich objawów nie różnił się (5,3 vs 4,9 dnia po placebo; p = 0,57), a w analizie post hoc u osób bez oseltamiwiru wynik był o 2 dni gorszy po bzie niż po placebo. Autorzy przeglądu systematycznego z oceną GRADE uznali, że czarny bez może skracać grypę, ale dowody są niepewne. W przeglądzie 18 przeglądów systematycznych ziół w ostrych infekcjach dróg oddechowych czarny bez należał do surowców z pewnymi korzyściami, przy dowodach ograniczonych wadami metodologicznymi badań pierwotnych.[1–4, 8–10]

3 RCT (w tym n = 60 i n = 87) + 1 metaanaliza RCT (180 uczestników) + 1 przegląd szybki (5 badań, 936 dorosłych) + 1 przegląd systematyczny (5 RCT, ocena GRADE) + 1 przegląd przeglądów systematycznych (18 przeglądów)

Przeziębienie u podróżnych lotniczych: czas trwania i nasilenie objawów

efekt korzystnyniskapasażerowie klasy ekonomicznej w podróży międzykontynentalnej z Australii

W RCT z udziałem 312 pasażerów porównywano standaryzowany, filtrowany membranowo ekstrakt z owoców z placebo: łączna liczba dni przeziębienia była niższa w grupie bzu (57 vs 117; p = 0,02), podobnie jak średnia punktacja objawów w tych dniach (247 vs 583; p = 0,05). W przeglądzie systematycznym produktów dla podróżnych lotniczych (23 badania) czarny bez był reprezentowany przez jedno badanie. Autorzy przeglądu systematycznego badań bzu uznali, że może on skracać i łagodzić przeziębienie, ale dowody są niepewne.[4–6]

1 RCT (n = 312) + 1 przegląd systematyczny (5 RCT bzu) + 1 przegląd systematyczny produktów dla podróżnych (23 badania, w tym 1 badanie bzu)

Przeziębienie: częstość zachorowań

brak efektuniskaosoby zdrowe, w tym narażone na stres (np. podróż lotnicza); w przeglądzie 39 RCT także dzieci i seniorzy

W RCT u podróżnych lotniczych odnotowano 12 epizodów przeziębienia w grupie bzu i 17 w grupie placebo, bez istotnej różnicy (p = 0,4). Autorzy przeglądu systematycznego z oceną GRADE uznali, że czarny bez może nie zmniejszać ryzyka zachorowania na przeziębienie. W przeglądzie 39 RCT składników suplementów u zdrowych osób narażonych na stres (m.in. podróż lotnicza, intensywny wysiłek, zima), obejmującym czarny bez, luki w danych nie pozwoliły autorom na jednoznaczne wnioski.[4, 5, 7]

1 RCT (n = 312) + 2 przeglądy systematyczne (5 RCT bzu; 39 RCT różnych składników)

Glukoza, lipidy i markery ryzyka sercowo-naczyniowego

niejednoznaczneniskazdrowi dorośli, zdrowe kobiety po menopauzie oraz dorośli z nadwagą lub otyłością bez chorób przewlekłych

W RCT u 34 zdrowych osób kapsułki z suszonym ekstraktem (400 mg proszku z 10% antocyjanów 3 razy dziennie przez 2 tygodnie) nie zmieniły istotnie cholesterolu (z 199 do 190 mg/dl vs z 192 do 196 mg/dl po placebo). U 52 kobiet po menopauzie 500 mg/d antocyjanów z ekstraktu z bzu przez 12 tygodni nie zmieniło markerów ryzyka sercowo-naczyniowego (m.in. lipidów, glukozy i markerów zapalnych). W dwóch badaniach naprzemiennych z tygodniowymi okresami picia soku z bzu (2 razy dziennie) u dorosłych z nadwagą lub otyłością wyniki były rozbieżne: w pilotażu (9 osób) glukoza i insulina się nie zmieniły, a utlenianie tłuszczów było niższe niż po placebo; w kolejnym badaniu (18 osób, kontrolowana dieta) glukoza po posiłku testowym była niższa, a utlenianie tłuszczów wyższe.[11–14]

4 małe RCT (n = 34, 52, 9 i 18)

Dawki i bezpieczeństwo

Dawki stosowane w badaniach

W grypie stosowano syrop z ekstraktem 15 ml 4 razy dziennie przez 5 dni u dorosłych, a w RCT z 2020 r. 15 ml (5,7 g) ekstraktu 2 razy dziennie u dzieci w wieku 5–12 lat i 4 razy dziennie u starszych, również przez 5 dni. W badaniach z przeglądu szybkiego preparaty stosowano do 16 dni. W badaniach metabolicznych podawano 400 mg suszonego ekstraktu (10% antocyjanów) 3 razy dziennie przez 2 tygodnie, 500 mg/d antocyjanów przez 12 tygodni albo sok 2 razy dziennie przez tydzień. W badaniu farmakokinetycznym jednorazowa dawka 30 ml lub 200 ml ekstraktu dostarczała 278 mg lub 1852 mg antocyjanów. Abstrakt RCT u podróżnych lotniczych nie podaje dawki.[2, 3, 5, 9, 11–13, 16]

Bezpieczeństwo

W krótkotrwałych badaniach (do 16 dni) działania niepożądane preparatów z owoców czarnego bzu były rzadkie i niepoważne, a w dwóch badaniach występowały częściej w grupach porównawczych. Autorzy przeglądu systematycznego nie znaleźli dowodów na nadmierne pobudzenie układu odpornościowego; w badaniu in vitro preparaty Sambucol zwiększały produkcję cytokin przez monocyty zdrowych dawców (1,3–6,2-krotnie). Po 12 tygodniach przyjmowania 500 mg/d antocyjanów z bzu parametry czynności wątroby i nerek pozostały w granicach klinicznie akceptowalnych, a sok z bzu pity przez tydzień był dobrze tolerowany. Opisano przypadek łagodnego ostrego zapalenia trzustki u 75-letniej kobiety przyjmującej codziennie ekstrakt z czarnego bzu (oraz kilka leków), z poprawą po leczeniu podtrzymującym i odstawieniu ekstraktu; autorzy ocenili związek jako możliwy. W danych dwóch niemieckich ośrodków toksykologicznych (42 344 przypadkowe narażenia na rośliny; u małych dzieci głównie zjedzenie owoców) rośliny z rodzaju Sambucus należały do ośmiu spośród 26 najczęściej zgłaszanych rodzajów roślin, po których wystąpiły co najmniej umiarkowane objawy; abstrakt nie rozróżnia gatunków bzu ani części rośliny. Autorzy przeglądu szybkiego wskazali brak wiarygodnych danych o stosowaniu w ciąży i podczas karmienia piersią.[4, 9, 12, 13, 17–19]

Ograniczenia dowodów

Badań klinicznych jest niewiele i są małe; metaanaliza z 2019 r. (180 uczestników) nie mogła uwzględnić RCT z 2020 r., w którym nie stwierdzono korzyści w grypie. Autorzy przeglądu systematycznego z 2021 r. ocenili dowody korzyści i szkód jako niepewne, a w przeglądzie z 2007 r. skuteczności żadnej z ocenianych terapii komplementarnych w grypie (w tym czarnego bzu) nie uznano za ustaloną, m.in. z powodu małych prób. Według przeglądu z 2010 r. owoce bzu nie doczekały się monografii niemieckiej Komisji E z powodu niewystarczających danych. Preparaty różnią się postacią i składem: w analizie zawartości antocyjanów w 3 preparatach z bzu i 6 z aronii 3 produkty uznano za nieodpowiednie do zastosowań klinicznych. Biodostępność antocyjanów z bzu jest niska (z moczem wydaliło się w postaci niezmienionej 0,27–0,39% dawki). Owoce podgatunków S. nigra różnią się składem, a sok z badania metabolicznego z 2024 r. w analizie wtórnej badania o tym samym protokole opisano jako sok z amerykańskiego czarnego bzu.[3, 4, 8, 14–16, 20–23]

Źródła

  1. RCT Inhibition of several strains of influenza virus in vitro and reduction of symptoms by an elderberry extract (Sambucus nigra L.) during an outbreak of influenza B Panama. Journal of alternative and complementary medicine (New York, N.Y.), 1995. PubMed 9395631 · DOI
  2. RCT Randomized study of the efficacy and safety of oral elderberry extract in the treatment of influenza A and B virus infections. The Journal of international medical research, 2004. PubMed 15080016 · DOI
  3. RCT Elderberry Extract Outpatient Influenza Treatment for Emergency Room Patients Ages 5 and Above: a Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial. Journal of general internal medicine, 2020. PubMed 32929634 · DOI
  4. przegląd systematyczny Elderberry for prevention and treatment of viral respiratory illnesses: a systematic review. BMC complementary medicine and therapies, 2021. PubMed 33827515 · DOI
  5. RCT Elderberry Supplementation Reduces Cold Duration and Symptoms in Air-Travellers: A Randomized, Double-Blind Placebo-Controlled Clinical Trial. Nutrients, 2016. PubMed 27023596 · DOI
  6. przegląd systematyczny z metaanalizą Efficacy of Functional Foods, Beverages, and Supplements Claiming to Alleviate Air Travel Symptoms: Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients, 2021. PubMed 33809656 · DOI
  7. przegląd systematyczny Select Dietary Supplement Ingredients for Preserving and Protecting the Immune System in Healthy Individuals: A Systematic Review. Nutrients, 2022. PubMed 36364865 · DOI
  8. metaanaliza Black elderberry (Sambucus nigra) supplementation effectively treats upper respiratory symptoms: A meta-analysis of randomized, controlled clinical trials. Complementary therapies in medicine, 2019. PubMed 30670267 · DOI
  9. przegląd szybki (rapid review) The effects of Sambucus nigra berry on acute respiratory viral infections: A rapid review of clinical studies. Advances in integrative medicine, 2020. PubMed 32864330 · DOI
  10. przegląd przeglądów systematycznych Benefits and Harms of Herbal Medicines for Preventing and Treating Acute Respiratory Infections: An Overview of Systematic Reviews. Phytotherapy research : PTR, 2026. PubMed 42839197 · DOI
  11. RCT Effects of elderberry juice on fasting and postprandial serum lipids and low-density lipoprotein oxidation in healthy volunteers: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. European journal of clinical nutrition, 2004. PubMed 14749743 · DOI
  12. RCT Cardiovascular disease risk biomarkers and liver and kidney function are not altered in postmenopausal women after ingesting an elderberry extract rich in anthocyanins for 12 weeks. The Journal of nutrition, 2009. PubMed 19793846 · DOI
  13. RCT pilotażowe (naprzemienne) One-Week Elderberry Juice Treatment Increases Carbohydrate Oxidation after a Meal Tolerance Test and Is Well Tolerated in Adults: A Randomized Controlled Pilot Study. Nutrients, 2023. PubMed 37432227 · DOI
  14. RCT (naprzemienne) A One-Week Elderberry Juice Intervention Augments the Fecal Microbiota and Suggests Improvement in Glucose Tolerance and Fat Oxidation in a Randomized Controlled Trial. Nutrients, 2024. PubMed 39458549 · DOI
  15. analiza wtórna RCT One-Week Elderberry Juice Intervention Promotes Metabolic Flexibility in the Transcriptome of Overweight Adults During a Meal Challenge. Nutrients, 2025. PubMed 41097219 · DOI
  16. badanie farmakokinetyczne Absorption and excretion of elderberry (Sambucus nigra L.) anthocyanins in healthy humans. Methods and findings in experimental and clinical pharmacology, 2007. PubMed 18040528 · DOI
  17. badanie in vitro (komórki zdrowych dawców) The effect of herbal remedies on the production of human inflammatory and anti-inflammatory cytokines. The Israel Medical Association journal : IMAJ, 2002. PubMed 12455180
  18. opis przypadku Black Elderberry Exposure in Apparent Idiopathic Mild Acute Pancreatitis: A Case Report. Cureus, 2026. PubMed 42572604 · DOI
  19. analiza danych ośrodków toksykologicznych [Accidental intoxication by outdoor and garden plants : Data from two German poison centres]. Bundesgesundheitsblatt, Gesundheitsforschung, Gesundheitsschutz, 2019. PubMed 30478484 · DOI
  20. przegląd systematyczny Complementary medicine for treating or preventing influenza or influenza-like illness. The American journal of medicine, 2007. PubMed 17976414 · DOI
  21. przegląd systematyczny A systematic review on the sambuci fructus effect and efficacy profiles. Phytotherapy research : PTR, 2010. PubMed 19548290 · DOI
  22. analiza składu produktów Quantification of anthocyanins in elderberry and chokeberry dietary supplements. Phytotherapy research : PTR, 2015. PubMed 25597779 · DOI
  23. przegląd Elderberry, an Ancient Remedy: A Comprehensive Study of the Bioactive Compounds in Three Sambucus nigra L. Subspecies. Annual review of food science and technology, 2024. PubMed 38211940 · DOI

Rekordy z PubMed (NCBI), stan na 26.10.2026. Każde źródło sprawdzone automatycznie: istnieje, tytuł, rok i DOI zgadzają się z rekordem. Redakcja CzysteSuplementy.pl.