Co mówią badania

Eleuterokok kolczasty (żeń-szeń syberyjski, Eleutherococcus senticosus): co mówią badania naukowe

Eleuterokok kolczasty badano u ludzi pod kątem zmęczenia, wydolności fizycznej, funkcji poznawczych i odporności, ale badań jest niewiele i są małe (od 9 do 144 osób). W RCT nie stwierdzono przewagi nad placebo w przewlekłym zmęczeniu ani korzyści w metodycznie rzetelnych badaniach wytrzymałości, a wiele korzystnych wyników dotyczy mieszanek, w których udziału eleuterokoka nie wyodrębniono.

25prac w źródłach
7badanych obszarów
2brak efektu
5niejednoznaczne

Opis wyników badań, nie porada medyczna. Na tej stronie nie ma produktów, cen ani linków do sklepów. Opracowanie redakcji na podstawie abstraktów badań; recenzja eksperta niezależnego od sprzedaży jest w przygotowaniu. Stan na 26.10.2026.

Porównanie suplementów ze składnikiem: Eleuterokok kolczasty (żeń-szeń syberyjski, Eleutherococcus senticosus) w porównywarce.

Podsumowanie wyników

Wynik dotyczy parametru mierzonego w badaniach. Siła dowodów: wysoka umiarkowana niska bardzo niska

Zmęczenie i astenia (w tym przewlekłe zmęczenie)dorośli z przewlekłym zmęczeniem bez ustalonej przyczyny lub z astenią związaną z przewlekłym stresem; osoby w wieku co najmniej 65 lat z nadciśnieniem, przyjmujące glikozydy naparstnicy (n = 20)3 RCT (n = 96, 144 i 20)brak efektuniskaWydolność fizyczna (wytrzymałość)zdrowi, wytrenowani biegacze i kolarze oraz rekreacyjnie trenujący mężczyźni1 przegląd (8 badań) + 3 RCT (n = 20, 9 i 9)brak efektuniskaFunkcje poznawczezdrowi dorośli; osoby z astenią związaną z przewlekłym stresem1 RCT (n = 144) + 1 RCT mieszanki z Drynaria fortunei + 1 badanie bez opisu metodyki w abstrakcie + 1 przegląd narracyjny (1 badanie poznawcze)niejednoznacznebardzo niskaOdporność i infekcje (w tym opryszczka)zdrowi ochotnicy i sportowcy wytrzymałościowi (wskaźniki odporności); dane o przeziębieniu, grypie i opryszczce pochodzą z przeglądów1 badanie z placebo (n = 36) + 1 badanie kontrolowane u sportowców + 1 przegląd narracyjny (5 badań radzieckich) + 1 przegląd (opryszczka narządów płciowych)niejednoznacznebardzo niskaMieszanka ADAPT-232 (różeniec, cytryniec, eleuterokok): uwaga i zmęczeniezdrowe kobiety w wieku 20–68 lat w długotrwałym stresie (n = 40); ochotnicy (n = 30)2 małe RCT (n = 40 i 30)niejednoznacznebardzo niskaBezpieczeństwo: interakcje z lekami, pomiar digoksyny i glikemiazdrowi ochotnicy (badania farmakokinetyczne i glikemii); osoby przyjmujące digoksynę lub leki przeciwdepresyjne (opis przypadku, dokumentacja zgłoszeń); próbki surowicy w laboratorium (in vitro)1 badanie farmakokinetyczne u ludzi (n = 12) + 1 opis przypadku + 1 badanie laboratoryjne (in vitro) + 1 analiza dokumentacji zgłoszeń (30 przypadków interakcji adaptogenów) + 1 RCT krzyżowe (n = 12)niejednoznacznebardzo niska
Kontekst medyczny: badania u chorych, żywienie kliniczne pod nadzorem lekarza
Kontekst medyczny: mieszanki z eleuterokokiem w infekcjach dróg oddechowychpacjenci w wieku 18–65 lat z niepowikłaną infekcją górnych dróg oddechowych lub ostrym zapaleniem płuc; pacjenci z objawami long COVID; leczenie pod nadzorem lekarza3 RCT mieszanek (n = 60, 100 i 177)niejednoznacznebardzo niska

Podstawowe informacje

Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus, synonim Acanthopanax senticosus) to roślina z rodziny araliowatych (Araliaceae) z rosyjskiego Dalekiego Wschodu i Azji Wschodniej, zaliczana do adaptogenów, czyli roślin badanych pod kątem odporności na stres i zmęczenie. W ZSRR wpisano go do farmakopei w 1962 r., a według przeglądu z 2021 r. Europejska Agencja Leków (EMA) wymienia go w objawach astenii, takich jak zmęczenie i osłabienie.

Mimo nazwy „żeń-szeń syberyjski” to roślina spoza rodzaju Panax: według przeglądu z 2000 r. różni się od żeń-szenia właściwego (Panax ginseng) składem chemicznym i działaniem farmakologicznym, więc obu roślin nie można traktować zamiennie (żeń-szeń właściwy opisuje osobna monografia). W badaniach stosowano głównie płynne i suche wyciągi z korzenia, który zawiera m.in. eleuterozydy i polisacharydy.

Wyniki badań

Zmęczenie i astenia (w tym przewlekłe zmęczenie)

brak efektuniskadorośli z przewlekłym zmęczeniem bez ustalonej przyczyny lub z astenią związaną z przewlekłym stresem; osoby w wieku co najmniej 65 lat z nadciśnieniem, przyjmujące glikozydy naparstnicy (n = 20)

W RCT u 96 osób ze zmęczeniem trwającym co najmniej 6 miesięcy zmęczenie zmniejszyło się zarówno po eleuterokoku, jak i po placebo, bez istotnej różnicy między grupami po 2 miesiącach; korzyść w podgrupie z łagodniejszym zmęczeniem (p = 0,04 bez korekty na wielokrotne porównania) autorzy uznali tylko za przesłankę do dalszych badań. W RCT u 144 osób z astenią związaną ze stresem (120 mg/d przez 8 tygodni) niemal wszystkie parametry poprawiły się bez różnic między grupami, a połączenie eleuterokoka z treningiem radzenia sobie ze stresem nie przewyższało po 8 tygodniach samego treningu w żadnym parametrze. U 20 osób starszych (300 mg/d) wyższy wynik funkcjonowania społecznego po 4 tygodniach nie utrzymał się po 8 tygodniach.[1–3]

3 RCT (n = 96, 144 i 20)

Wydolność fizyczna (wytrzymałość)

brak efektuniskazdrowi, wytrenowani biegacze i kolarze oraz rekreacyjnie trenujący mężczyźni

W przeglądzie z 2005 r. trzy badania wskazujące na poprawę wydolności miały poważne błędy metodyczne, a pięć badań o rzetelnym protokole nie wykazało korzyści dawek do 1000–1200 mg/d przyjmowanych przez 1–6 tygodni w wysiłku trwającym 6–120 minut. W RCT u 20 biegaczy (6 tygodni) i u 9 kolarzy (1200 mg/d przez 7 dni) nie stwierdzono różnic w zużyciu tlenu, stężeniu mleczanu, odczuciu wysiłku, czasie do wyczerpania ani czasie jazdy na 10 km. W późniejszym badaniu krzyżowym u 9 mężczyzn (800 mg/d przez 8 tygodni) szczytowe zużycie tlenu wzrosło o 12%, a czas wysiłku do wyczerpania o 23%.[4–7]

1 przegląd (8 badań) + 3 RCT (n = 20, 9 i 9)

Funkcje poznawcze

niejednoznacznebardzo niskazdrowi dorośli; osoby z astenią związaną z przewlekłym stresem

W rosyjskim badaniu jednorazowa dawka płynnego wyciągu poprawiła u zdrowych osób pamięć krótkotrwałą; abstrakt nie podaje liczby uczestników ani opisu grupy kontrolnej. W RCT u 144 osób z astenią związaną ze stresem, w którym oceniano m.in. sprawność poznawczą, niemal wszystkie parametry poprawiły się bez różnic między grupami. W 12-tygodniowym RCT u zdrowych dorosłych połączenie wyciągów z liści eleuterokoka i kłącza Drynaria fortunei dało wyższy niż placebo wynik w jednym podteście pamięci (odtwarzanie figury, p = 0,045); samego eleuterokoka nie badano. W przeglądzie 46 badań radzieckich funkcji poznawczych dotyczyło jedno.[2, 8–10]

1 RCT (n = 144) + 1 RCT mieszanki z Drynaria fortunei + 1 badanie bez opisu metodyki w abstrakcie + 1 przegląd narracyjny (1 badanie poznawcze)

Odporność i infekcje (w tym opryszczka)

niejednoznacznebardzo niskazdrowi ochotnicy i sportowcy wytrzymałościowi (wskaźniki odporności); dane o przeziębieniu, grypie i opryszczce pochodzą z przeglądów

W badaniu z placebo u 36 zdrowych ochotników etanolowy wyciąg (3 × 10 ml/d przez 4 tygodnie) zwiększył liczbę komórek immunokompetentnych, zwłaszcza limfocytów T pomocniczych. U sportowców wytrzymałościowych 6 tygodni przyjmowania wyciągu nie zmieniło żadnego z badanych wskaźników odporności. W przeglądzie badań radzieckich częstości lub profilaktyki przeziębień i grypy dotyczyło 5 badań, których wyniki autorzy ocenili jako obiecujące. Przegląd metod uzupełniających w opryszczce narządów płciowych (w tym eleuterokoka) uznał dane kliniczne za niewystarczające do oceny skuteczności i bezpieczeństwa.[10–13]

1 badanie z placebo (n = 36) + 1 badanie kontrolowane u sportowców + 1 przegląd narracyjny (5 badań radzieckich) + 1 przegląd (opryszczka narządów płciowych)

Mieszanka ADAPT-232 (różeniec, cytryniec, eleuterokok): uwaga i zmęczenie

niejednoznacznebardzo niskazdrowe kobiety w wieku 20–68 lat w długotrwałym stresie (n = 40); ochotnicy (n = 30)

ADAPT-232 to stała mieszanka wyciągów z różeńca górskiego (Rhodiola rosea), cytryńca chińskiego (Schisandra chinensis) i eleuterokoka. W RCT u 40 kobiet jedna tabletka (270 mg) po 2 godzinach wiązała się z lepszą uwagą, szybkością i dokładnością w teście d2 niż placebo. W RCT u 30 osób po tygodniu przyjmowania ADAPT-232 nie stwierdzono istotnych różnic względem placebo w emisji biofotonów ze skóry dłoni ani w odczuwanym zmęczeniu, w przeciwieństwie do grupy samego różeńca. Udziału eleuterokoka nie wyodrębniono.[14, 15]

2 małe RCT (n = 40 i 30)

Bezpieczeństwo: interakcje z lekami, pomiar digoksyny i glikemia

niejednoznacznebardzo niskazdrowi ochotnicy (badania farmakokinetyczne i glikemii); osoby przyjmujące digoksynę lub leki przeciwdepresyjne (opis przypadku, dokumentacja zgłoszeń); próbki surowicy w laboratorium (in vitro)

U 12 zdrowych ochotników 14 dni przyjmowania ekstraktu (485 mg dwa razy dziennie) nie zmieniło aktywności CYP2D6 i CYP3A4. Opisano 74-letniego mężczyznę, u którego stężenie digoksyny w surowicy rosło w okresach przyjmowania eleuterokoka i wracało do normy po jego odstawieniu; autor nie rozstrzygnął, czy chodziło o interakcję, czy o zakłócenie pomiaru. W badaniu laboratoryjnym (in vitro, próbki surowicy pacjentów z dodatkiem preparatów) żeń-szeń azjatycki i eleuterokok fałszywie zawyżały wynik jednego testu na digoksynę (FPIA), zaniżały wynik innego (MEIA), a trzech nie zakłócały. W dokumentacji zgłoszeń eleuterokok przyjmowany z lekami przeciwdepresyjnymi wiązano m.in. z krwawieniami z przewodu pokarmowego, nosa i pochwy. U 12 zdrowych osób 3 g eleuterokoka przed testem obciążenia glukozą podniosło glikemię poposiłkową względem placebo.[19–23]

1 badanie farmakokinetyczne u ludzi (n = 12) + 1 opis przypadku + 1 badanie laboratoryjne (in vitro) + 1 analiza dokumentacji zgłoszeń (30 przypadków interakcji adaptogenów) + 1 RCT krzyżowe (n = 12)

Kontekst medyczny: mieszanki z eleuterokokiem w infekcjach dróg oddechowych

niejednoznacznebardzo niskapacjenci w wieku 18–65 lat z niepowikłaną infekcją górnych dróg oddechowych lub ostrym zapaleniem płuc; pacjenci z objawami long COVID; leczenie pod nadzorem lekarza

U 60 pacjentów z ostrym zapaleniem płuc dodanie mieszanki Chisan (ADAPT-232) do standardowego leczenia wiązało się z krótszą o średnio 2 dni antybiotykoterapią niż placebo. W RCT u 100 pacjentów z long COVID objawy ustępowały w obu grupach; według autorów dwutygodniowe przyjmowanie tej mieszanki różniło się istotnie od placebo tylko czasem codziennego spaceru i ustępowaniem kaszlu, a w badaniach krwi niższym IL-6 i kreatyniną. W RCT u 177 dorosłych z przeziębieniem płyn Kan Jang (wyciągi z Justicia adhatoda, jeżówki purpurowej i eleuterokoka) łagodził kaszel skuteczniej niż placebo. Udziału eleuterokoka nie da się ocenić.[16–18]

3 RCT mieszanek (n = 60, 100 i 177)

Dawki i bezpieczeństwo

Dawki stosowane w badaniach

Ekstrakty: 120–1200 mg/d przez 7 dni–8 tygodni (120 mg/d ekstraktu z korzenia w astenii związanej ze stresem, 300 mg/d u osób starszych, 800 i 1200 mg/d w badaniach wysiłkowych), w badaniu interakcji 485 mg dwa razy dziennie. Płynne wyciągi: 3,4 ml/d i 8 ml/d (odpowiednik 4 g suchego korzenia) przez 6 tygodni oraz 3 × 10 ml/d przez 4 tygodnie; w badaniach radzieckich najczęściej 2 ml/d. Mieszanki: ADAPT-232 jednorazowo 270 mg lub przez 10–15 dni, Kan Jang 30 ml/d przez 5 dni.[2, 3, 5–7, 10–12, 14, 16, 18, 19]

Bezpieczeństwo

Dla eleuterokoka nie ma wartości w używanym przez redakcję zestawieniu górnych limitów EFSA (UL). W RCT trwających do 8 tygodni preparaty były dobrze tolerowane: u 20 osób starszych nie odnotowano działań niepożądanych ani różnic w ciśnieniu tętniczym i stężeniu glikozydów naparstnicy, a u 36 ochotników działań niepożądanych w ciągu 6 miesięcy obserwacji. W RCT u 76 nastolatków z chorobą afektywną dwubiegunową w grupie, w której eleuterokok dodano do litu, zgłaszano nudności (5,4%), wysypkę i biegunkę (po 2,7%). U sportowców w grupie eleuterokoka stosunek testosteronu do kortyzolu zmniejszył się o 28,7%, co autorzy uznali za wzrost hormonalnych wskaźników stresu. Sygnały interakcji z digoksyną i lekami przeciwdepresyjnymi pochodzą z pojedynczego opisu przypadku i dokumentacji zgłoszeń, więc nie pozwalają ocenić częstości; w badaniu in vitro preparaty eleuterokoka zakłócały niektóre testy na digoksynę, a u 12 zdrowych ochotników ekstrakt nie zmienił aktywności CYP2D6 i CYP3A4. Cytowane prace nie obejmują kobiet w ciąży i karmiących.[3, 11, 12, 19–22, 24]

Ograniczenia dowodów

Badania samego eleuterokoka są nieliczne i małe (od 9 do 144 osób), trwały od jednej dawki do 8 tygodni, a wśród cytowanych prac nie ma metaanalizy. Ponad 1000 prac radzieckich nie przetłumaczono na angielski, a autorzy przeglądu 46 z nich zaznaczają ograniczenia tych danych. Preparaty różniły się częścią rośliny i rodzajem wyciągu, a przegląd z 2000 r. wskazuje na niespójną standaryzację, dawkowanie i oznakowanie. Wiele korzystnych wyników dotyczy mieszanek, a część tych badań ma wspólnych autorów. Badania wysiłkowe objęły głównie młodych, wytrenowanych mężczyzn. Cytowane prace nie obejmują badania klinicznego eleuterokoka w opryszczce nawracającej.[2, 4, 6, 7, 9, 10, 13, 14, 16–18, 25]

Źródła

  1. RCT Randomized controlled trial of Siberian ginseng for chronic fatigue. Psychological medicine, 2004. PubMed 14971626 · DOI
  2. RCT No benefit adding eleutherococcus senticosus to stress management training in stress-related fatigue/weakness, impaired work or concentration, a randomized controlled study. Pharmacopsychiatry, 2013. PubMed 23740477 · DOI
  3. RCT Effects of Siberian ginseng (Eleutherococcus senticosus maxim.) on elderly quality of life: a randomized clinical trial. Archives of gerontology and geriatrics. Supplement, 2004. PubMed 15207399 · DOI
  4. przegląd Assessment of the effects of eleutherococcus senticosus on endurance performance. International journal of sport nutrition and exercise metabolism, 2005. PubMed 15902991 · DOI
  5. RCT Effect of Eleutherococcus senticosus on submaximal and maximal exercise performance. Medicine and science in sports and exercise, 1996. PubMed 8778554 · DOI
  6. RCT krzyżowe The effect of siberian ginseng (Eleutherococcus senticosus) on substrate utilization and performance. International journal of sport nutrition and exercise metabolism, 2000. PubMed 11099371 · DOI
  7. RCT krzyżowe The effect of eight weeks of supplementation with Eleutherococcus senticosus on endurance capacity and metabolism in human. The Chinese journal of physiology, 2010. PubMed 21793317 · DOI
  8. badanie u ludzi (abstrakt bez opisu metodyki) [Effect of eleutherococcus on short-term memory and visual perception in healthy humans]. Eksperimental'naia i klinicheskaia farmakologiia, 2003. PubMed 14650206
  9. RCT (mieszanka) Combined Treatment with Two Water Extracts of Eleutherococcus senticosus Leaf and Rhizome of Drynaria fortunei Enhances Cognitive Function: A Placebo-Controlled, Randomized, Double-Blind Study in Healthy Adults. Nutrients, 2020. PubMed 31979283 · DOI
  10. przegląd narracyjny Findings of Russian literature on the clinical application of Eleutherococcus senticosus (Rupr. & Maxim.): A narrative review. Journal of ethnopharmacology, 2021. PubMed 34087398 · DOI
  11. badanie kontrolowane placebo Flow-cytometric studies with eleutherococcus senticosus extract as an immunomodulatory agent. Arzneimittel-Forschung, 1987. PubMed 2963645
  12. badanie kontrolowane placebo The effects of Eleutherococcus senticosus and Panax ginseng on steroidal hormone indices of stress and lymphocyte subset numbers in endurance athletes. Life sciences, 2001. PubMed 11798012 · DOI
  13. przegląd Use of complementary and alternative medicine for the treatment of genital herpes. Herpes : the journal of the IHMF, 2005. PubMed 16209859
  14. RCT (mieszanka) Double-blind, placebo-controlled, randomised study of single dose effects of ADAPT-232 on cognitive functions. Phytomedicine : international journal of phytotherapy and phytopharmacology, 2010. PubMed 20374974 · DOI
  15. RCT (mieszanka) The influence of adaptogens on ultraweak biophoton emission: a pilot-experiment. Phytotherapy research : PTR, 2009. PubMed 19170145 · DOI
  16. RCT (mieszanka) Impact of Chisan (ADAPT-232) on the quality-of-life and its efficacy as an adjuvant in the treatment of acute non-specific pneumonia. Phytomedicine : international journal of phytotherapy and phytopharmacology, 2005. PubMed 16323290 · DOI
  17. RCT (mieszanka) Efficacy of Adaptogens in Patients with Long COVID-19: A Randomized, Quadruple-Blind, Placebo-Controlled Trial. Pharmaceuticals (Basel, Switzerland), 2022. PubMed 35337143 · DOI
  18. RCT (mieszanka) Antitussive effect of a fixed combination of Justicia adhatoda, Echinacea purpurea and Eleutherococcus senticosus extracts in patients with acute upper respiratory tract infection: A comparative, randomized, double-blind, placebo-controlled study. Phytomedicine : international journal of phytotherapy and phytopharmacology, 2015. PubMed 26598919 · DOI
  19. badanie farmakokinetyczne Siberian ginseng (Eleutheroccus senticosus) effects on CYP2D6 and CYP3A4 activity in normal volunteers. Drug metabolism and disposition: the biological fate of chemicals, 2003. PubMed 12695337 · DOI
  20. opis przypadku Elevated serum digoxin levels in a patient taking digoxin and Siberian ginseng. CMAJ : Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne, 1996. PubMed 8705908
  21. badanie laboratoryjne Effect of Asian and Siberian ginseng on serum digoxin measurement by five digoxin immunoassays. Significant variation in digoxin-like immunoreactivity among commercial ginsengs. American journal of clinical pathology, 2003. PubMed 12580002 · DOI
  22. retrospektywna analiza dokumentacji zgłoszeń Harder, better, faster, stronger? Retrospective chart review of adverse events of interactions between adaptogens and antidepressant drugs. Frontiers in pharmacology, 2023. PubMed 37829299 · DOI
  23. RCT krzyżowe Decreasing, null and increasing effects of eight popular types of ginseng on acute postprandial glycemic indices in healthy humans: the role of ginsenosides. Journal of the American College of Nutrition, 2004. PubMed 15190050 · DOI
  24. RCT (kontekst medyczny) Comparison of the Addition of Siberian Ginseng (Acanthopanax senticosus) Versus Fluoxetine to Lithium for the Treatment of Bipolar Disorder in Adolescents: A Randomized, Double-Blind Trial. Current therapeutic research, clinical and experimental, 2007. PubMed 24683218 · DOI
  25. przegląd Eleutherococcus senticosus (Rupr. & Maxim.) Maxim. (Araliaceae) as an adaptogen: a closer look. Journal of ethnopharmacology, 2000. PubMed 10996277 · DOI

Rekordy z PubMed (NCBI), stan na 26.10.2026. Każde źródło sprawdzone automatycznie: istnieje, tytuł, rok i DOI zgadzają się z rekordem. Redakcja CzysteSuplementy.pl.