Co mówią badania

Kozłek lekarski (waleriana, Valeriana officinalis): co mówią badania naukowe

Kozłek lekarski badano głównie w zaburzeniach snu: w metaanalizach poprawę stwierdzano w subiektywnej ocenie „lepiej/nie lepiej”, ale nie w skalach ilościowych ani w pomiarach obiektywnych. Dane o lęku są nieliczne i niejednoznaczne, w małych RCT u kobiet po menopauzie uderzenia gorąca były łagodniejsze, a u zdrowych ochotników nie stwierdzono pogorszenia sprawności następnego dnia.

25prac w źródłach
8badanych obszarów
2efekt korzystny
3brak efektu
3niejednoznaczne

Opis wyników badań, nie porada medyczna. Na tej stronie nie ma produktów, cen ani linków do sklepów. Opracowanie redakcji na podstawie abstraktów badań; recenzja eksperta niezależnego od sprzedaży jest w przygotowaniu. Stan na 26.10.2026.

Porównanie suplementów ze składnikiem: Kozłek lekarski (waleriana, Valeriana officinalis) w porównywarce.

Podsumowanie wyników

Wynik dotyczy parametru mierzonego w badaniach. Siła dowodów: wysoka umiarkowana niska bardzo niska

Jakość snu w ocenie badanych (wyniki subiektywne)dorośli z bezsennością lub skargami na sen4 metaanalizy (16 RCT, 18 RCT, 10 badań kozłka, 14 RCT różnych ziół) + 1 RCT (n = 405)niejednoznaczneniskaSen w pomiarach obiektywnych (latencja snu, polisomnografia, aktygrafia)dorośli z bezsennością lub skargami na sen, w tym starsze kobiety1 metaanaliza (18 RCT) + 1 przegląd parasolowy (8 przeglądów systematycznych) + 2 RCT (n = 16 i n = 80)brak efektuniskaLęk i stresdorośli z zaburzeniem lękowym uogólnionym lub lękiem podprogowym; zdrowi ochotnicy w stresie psychicznym1 przegląd Cochrane (1 RCT, n = 36) + 1 sieciowa metaanaliza (29 RCT, 12 ziół) + 1 RCT (n = 64)niejednoznaczneniskaObjawy menopauzy: uderzenia gorąca i jakość snukobiety po menopauzie z bezsennością (50–60 lat) lub z uderzeniami gorąca3 RCT (n = 100, 68 i 60)efekt korzystnyniskaBól miesiączkowy (pierwotne bolesne miesiączkowanie)kobiety z pierwotnym bolesnym miesiączkowaniem (w przeglądzie Cochrane głównie studentki)1 metaanaliza (5 badań kontrolowanych, n = 408) + 1 przegląd Cochrane (27 RCT różnych suplementów, w tym 1 RCT kozłka z placebo)efekt korzystnyniskaPołączenia z chmielem, melisą i innymi ziołamidorośli z bezsennością, kobiety w okresie menopauzy, zdrowi ochotnicy (preparaty wieloskładnikowe)4 RCT (n = 184, 100, 24 i 1 RCT z trzema grupami)niejednoznaczneniskaSenność następnego dnia i sprawność psychoruchowazdrowi ochotnicy2 RCT (n = 102 i 1 RCT naprzemienne z symulatorem jazdy)brak efektuniska
Kontekst medyczny: badania u chorych, żywienie kliniczne pod nadzorem lekarza
Kontekst medyczny: sen u osób leczonych z powodu nowotworudorośli w trakcie leczenia przeciwnowotworowego, pod nadzorem lekarza1 RCT fazy III (n = 227, 119 w analizie głównej)brak efektuniska

Podstawowe informacje

Kozłek lekarski (Valeriana officinalis L.), nazywany walerianą, to bylina, której korzeń i kłącze tradycyjnie stosuje się jako środek uspokajający i nasenny. Wyciągi zawierają wiele związków czynnych (m.in. kwas walerenowy), częściowo nietrwałych. Rozważany mechanizm to wpływ na przekaźnictwo GABA-ergiczne.

Badano wyciągi o różnej standaryzacji (np. LI 156) w dawkach od 100 do 1600 mg oraz połączenia z chmielem (Humulus lupulus) lub melisą lekarską (Melissa officinalis). Inne gatunki kozłka (np. Valeriana jatamansi) nie są tu omawiane.

Wyniki badań

Jakość snu w ocenie badanych (wyniki subiektywne)

niejednoznaczneniskadorośli z bezsennością lub skargami na sen

W metaanalizie 16 RCT (1093 osoby) poprawę snu ocenianą jako „tak/nie” (6 badań) częściej zgłaszano po kozłku (RR 1,8; 95% CI 1,2–2,9), przy cechach błędu publikacji i wadach metodologicznych większości badań. W metaanalizie 18 RCT wynik dychotomiczny był podobny (RR 1,37; 95% CI 1,05–1,78), ale na skalach wzrokowo-analogowych jakość snu nie różniła się od placebo (SMD −0,02; 95% CI −0,35 do 0,31). W metaanalizie 14 RCT ziół (1602 osoby z bezsennością) żaden preparat, w tym kozłek, nie różnił się od placebo w 13 miarach skuteczności, a autorzy przeglądu z 2020 r. (10 badań jakości snu, 1065 osób) ocenili kozłek korzystnie. W RCT u 405 dorosłych (2 tygodnie) poprawę jakości snu zgłosiło 29% osób po kozłku i 21% po placebo (p = 0,08).[1–5]

4 metaanalizy (16 RCT, 18 RCT, 10 badań kozłka, 14 RCT różnych ziół) + 1 RCT (n = 405)

Sen w pomiarach obiektywnych (latencja snu, polisomnografia, aktygrafia)

brak efektuniskadorośli z bezsennością lub skargami na sen, w tym starsze kobiety

W metaanalizie 18 RCT czas zasypiania nie różnił się od placebo (0,70 min; 95% CI −3,44 do 4,83). W RCT naprzemiennym u 16 kobiet w wieku średnio 69 lat 300 mg wyciągu przez 2 tygodnie nie różniło się od placebo w żadnym wskaźniku polisomnografii, aktygrafii ani samooceny, a czas czuwania po zaśnięciu wydłużył się względem wartości wyjściowych. Odmienny wynik dało RCT u 80 dorosłych ze skargami na sen (8 tygodni): latencja snu w aktygrafii była krótsza, a całkowity czas snu w polisomnografii (podgrupa 40 osób) dłuższy niż po placebo. Według przeglądu parasolowego z 2024 r. skuteczności kozłka nie wykazano w pomiarach ilościowych ani obiektywnych.[2, 6–8]

1 metaanaliza (18 RCT) + 1 przegląd parasolowy (8 przeglądów systematycznych) + 2 RCT (n = 16 i n = 80)

Lęk i stres

niejednoznaczneniskadorośli z zaburzeniem lękowym uogólnionym lub lękiem podprogowym; zdrowi ochotnicy w stresie psychicznym

W przeglądzie Cochrane jedyne kwalifikujące się RCT (36 osób z zaburzeniem lękowym uogólnionym, 4 tygodnie) nie wykazało różnic w skali HAM-A między kozłkiem a placebo ani diazepamem (w skali STAI-cecha lepiej wypadł diazepam); autorzy uznali dowody za niewystarczające. W sieciowej metaanalizie 29 RCT nie potwierdzono skuteczności kozłka wobec leczenia standardowego (MD 0,95 pkt HAM-A; 95% CrI −6,57 do 8,42). W RCT u 64 ochotników w stresie psychicznym (100 mg 3 razy dziennie, 4 tygodnie) wyniki skal lęku poprawiły się w obu grupach, bez różnic względem placebo.[9–11]

1 przegląd Cochrane (1 RCT, n = 36) + 1 sieciowa metaanaliza (29 RCT, 12 ziół) + 1 RCT (n = 64)

Objawy menopauzy: uderzenia gorąca i jakość snu

efekt korzystnyniskakobiety po menopauzie z bezsennością (50–60 lat) lub z uderzeniami gorąca

W RCT u 100 kobiet z bezsennością po menopauzie 530 mg wyciągu 2 razy dziennie przez 4 tygodnie wiązało się z większą poprawą w PSQI niż placebo (poprawa u 30% vs 4%). W RCT u 68 kobiet (255 mg 3 razy dziennie, 8 tygodni) nasilenie uderzeń gorąca było mniejsze niż po placebo, a ich częstość spadła względem wartości wyjściowych tylko w grupie kozłka. W RCT u 60 kobiet (530 mg 2 razy dziennie) nasilenie uderzeń gorąca było mniejsze niż po placebo po 1 i 2 miesiącach, a częstość po 2 miesiącach. Badania były małe i podają głównie wartości p.[12–14]

3 RCT (n = 100, 68 i 60)

Ból miesiączkowy (pierwotne bolesne miesiączkowanie)

efekt korzystnyniskakobiety z pierwotnym bolesnym miesiączkowaniem (w przeglądzie Cochrane głównie studentki)

W metaanalizie z 2025 r. (5 badań kontrolowanych, 408 kobiet; porównania z placebo lub niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi) ból był mniejszy po kozłku (SMD −1,03; 95% CI −1,74 do −0,33), przy bardzo dużej niejednorodności (I² = 90,4%). W przeglądzie Cochrane (27 RCT różnych suplementów) w jedynym RCT kozłka z placebo (100 kobiet) ból był niższy o 0,76 pkt w skali 0–10 (95% CI −1,44 do −0,08); jakość wszystkich dowodów w przeglądzie oceniono jako niską lub bardzo niską.[15, 16]

1 metaanaliza (5 badań kontrolowanych, n = 408) + 1 przegląd Cochrane (27 RCT różnych suplementów, w tym 1 RCT kozłka z placebo)

Połączenia z chmielem, melisą i innymi ziołami

niejednoznaczneniskadorośli z bezsennością, kobiety w okresie menopauzy, zdrowi ochotnicy (preparaty wieloskładnikowe)

Efektu tych preparatów nie można przypisać samemu kozłkowi. W 4-tygodniowym RCT u osób z bezsennością nieorganiczną połączenie 500 mg wyciągu z kozłka ze 120 mg wyciągu z chmielu skróciło latencję snu względem placebo, a sam wyciąg z kozłka nie różnił się od placebo (badanie nie obejmowało grupy przyjmującej sam chmiel); w RCT u 184 dorosłych z łagodną bezsennością połączenie z chmielem dało niewielką poprawę subiektywną, w większości porównań nieistotną, bez różnic w polisomnografii. U 100 kobiet z zaburzeniami snu w okresie menopauzy połączenie z melisą wiązało się z lepszym wynikiem PSQI niż placebo. U 24 zdrowych ochotników 600 mg preparatu z melisą łagodziło lęk w teście stresu, 1800 mg w jednej sesji go zwiększyło, a wszystkie dawki pogorszyły wynik zadania Stroopa.[17–20]

4 RCT (n = 184, 100, 24 i 1 RCT z trzema grupami)

Senność następnego dnia i sprawność psychoruchowa

brak efektuniskazdrowi ochotnicy

W RCT u 102 ochotników 600 mg wyciągu LI 156 wieczorem, jednorazowo i przez 14 dni, nie pogorszyło następnego ranka czasu reakcji, czujności ani koordynacji względem placebo. W RCT naprzemiennym jednorazowe 1600 mg nie zmieniło wyników polowych testów trzeźwości, czasu reakcji ani jazdy w symulatorze; autorzy zaznaczają, że badanie mogło mieć za małą moc do oceny czasu reakcji i senności.[22, 23]

2 RCT (n = 102 i 1 RCT naprzemienne z symulatorem jazdy)

Kontekst medyczny: sen u osób leczonych z powodu nowotworu

brak efektuniskadorośli w trakcie leczenia przeciwnowotworowego, pod nadzorem lekarza

W RCT 227 osób w trakcie leczenia przeciwnowotworowego przyjmowało 450 mg kozłka lub placebo przed snem przez 8 tygodni; jakość snu w PSQI nie różniła się między grupami (p = 0,70). W analizach eksploracyjnych w grupie kozłka lepiej wypadły niektóre wskaźniki zmęczenia i senności, bez różnic w działaniach toksycznych.[21]

1 RCT fazy III (n = 227, 119 w analizie głównej)

Dawki i bezpieczeństwo

Dawki stosowane w badaniach

W badaniach snu i sprawności stosowano zwykle jedną dawkę wieczorną (300, 450 lub 600 mg wyciągu) przez 2–8 tygodni. U kobiet po menopauzie podawano 530 mg 2 razy dziennie lub 255 mg 3 razy dziennie przez 4–8 tygodni, w badaniu stresu 100 mg 3 razy dziennie, a w badaniach bezpieczeństwa jednorazowo 1600 mg lub 1000 mg co noc przez 14 dni.[6, 11–14, 21–23, 25]

Bezpieczeństwo

W przeglądzie z 2020 r. (60 badań, 6894 osoby w wieku 7–80 lat) nie odnotowano ciężkich zdarzeń niepożądanych po kozłku, a w RCT u 405 dorosłych i 16 starszych kobiet działania niepożądane nie różniły się od placebo. W metaanalizie 14 RCT ziół po kozłku zgłaszano jednak więcej zdarzeń niepożądanych na osobę niż po placebo. W berlińskim badaniu nadzoru (198 przypadków uszkodzenia wątroby, 2002–2011) kozłek uznano za możliwą przyczynę 5 przypadków; wśród przypadków przypisanych ziołom nie było ostrej niewydolności wątroby ani zgonów. U 12 zdrowych osób 1000 mg kozłka co noc przez 14 dni nie zmieniło aktywności CYP2D6, a maksymalne stężenie alprazolamu (substratu CYP3A4) wzrosło nieznacznie (z 25 do 31 ng/ml); autorzy uznali istotne klinicznie interakcje za mało prawdopodobne. Cytowane prace nie obejmują kobiet w ciąży ani karmiących piersią.[3–6, 24, 25]

Ograniczenia dowodów

Cytowane RCT są w większości małe, trwały od jednej dawki do 8 tygodni i różnią się wyciągiem, dawką oraz sposobem oceny snu; autorzy przeglądów wskazują na zmienną jakość wyciągów, wady metodologiczne, niejednorodność i błąd publikacji, a przegląd parasolowy z 2024 r. ocenia jakość badań jako niską. Dane o menopauzie i bólu miesiączkowym pochodzą z małych badań, a w metaanalizie bólu miesiączkowego niejednorodność była bardzo duża. Dane o wątrobie pochodzą z badania nadzoru i nie pozwalają oszacować częstości uszkodzeń.[1, 2, 4, 8, 15, 24]

Źródła

  1. przegląd systematyczny z metaanalizą Valerian for sleep: a systematic review and meta-analysis. The American journal of medicine, 2006. PubMed 17145239 · DOI
  2. metaanaliza Effectiveness of Valerian on insomnia: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Sleep medicine, 2010. PubMed 20347389 · DOI
  3. przegląd systematyczny z metaanalizą Herbal medicine for insomnia: A systematic review and meta-analysis. Sleep medicine reviews, 2015. PubMed 25644982 · DOI
  4. przegląd systematyczny z metaanalizą Valerian Root in Treating Sleep Problems and Associated Disorders-A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of evidence-based integrative medicine, 2020. PubMed 33086877 · DOI
  5. RCT A televised, web-based randomised trial of an herbal remedy (valerian) for insomnia. PloS one, 2007. PubMed 17940604 · DOI
  6. RCT (naprzemienne) A randomized clinical trial of valerian fails to improve self-reported, polysomnographic, and actigraphic sleep in older women with insomnia. Sleep medicine, 2009. PubMed 18482867 · DOI
  7. RCT Standardized Extract of Valeriana officinalis Improves Overall Sleep Quality in Human Subjects with Sleep Complaints: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled, Clinical Study. Advances in therapy, 2024. PubMed 37899385 · DOI
  8. przegląd parasolowy Does valerian work for insomnia? An umbrella review of the evidence. European neuropsychopharmacology : the journal of the European College of Neuropsychopharmacology, 2024. PubMed 38359657 · DOI
  9. przegląd systematyczny Valerian for anxiety disorders. The Cochrane database of systematic reviews, 2006. PubMed 17054208 · DOI
  10. przegląd systematyczny z sieciową metaanalizą Medicinal herbs for the treatment of anxiety: A systematic review and network meta-analysis. Pharmacological research, 2022. PubMed 35378276 · DOI
  11. RCT Valerian extract alters functional brain connectivity: A randomized double-blind placebo-controlled trial. Phytotherapy research : PTR, 2019. PubMed 30632220 · DOI
  12. RCT Effect of valerian on sleep quality in postmenopausal women: a randomized placebo-controlled clinical trial. Menopause (New York, N.Y.), 2011. PubMed 21775910 · DOI
  13. RCT The effects of valerian root on hot flashes in menopausal women. Iranian journal of pharmaceutical research : IJPR, 2013. PubMed 24250592
  14. RCT The effect of Valerian on the severity and frequency of hot flashes: A triple-blind randomized clinical trial. Women & health, 2018. PubMed 28278010 · DOI
  15. przegląd systematyczny z metaanalizą Effect of Valeriana officinalis on Primary Dysmenorrhea: A Systematic Review and Meta-Analysis. Reviews on recent clinical trials, 2025. PubMed 40965071 · DOI
  16. przegląd systematyczny z metaanalizą Dietary supplements for dysmenorrhoea. The Cochrane database of systematic reviews, 2016. PubMed 27000311 · DOI
  17. RCT A randomized, double blind, placebo-controlled, prospective clinical study to demonstrate clinical efficacy of a fixed valerian hops extract combination (Ze 91019) in patients suffering from non-organic sleep disorder. Phytotherapy research : PTR, 2007. PubMed 17486686 · DOI
  18. RCT Valerian-hops combination and diphenhydramine for treating insomnia: a randomized placebo-controlled clinical trial. Sleep, 2005. PubMed 16335333 · DOI
  19. RCT Valerian/lemon balm use for sleep disorders during menopause. Complementary therapies in clinical practice, 2013. PubMed 24199972 · DOI
  20. RCT (naprzemienne) Anxiolytic effects of a combination of Melissa officinalis and Valeriana officinalis during laboratory induced stress. Phytotherapy research : PTR, 2006. PubMed 16444660 · DOI
  21. RCT The use of Valeriana officinalis (Valerian) in improving sleep in patients who are undergoing treatment for cancer: a phase III randomized, placebo-controlled, double-blind study (NCCTG Trial, N01C5). The journal of supportive oncology, 2011. PubMed 21399726 · DOI
  22. RCT The influence of valerian treatment on "reaction time, alertness and concentration" in volunteers. Pharmacopsychiatry, 1999. PubMed 10599933 · DOI
  23. RCT (naprzemienne) Effects of valerian on subjective sedation, field sobriety testing and driving simulator performance. Accident; analysis and prevention, 2016. PubMed 27110643 · DOI
  24. badanie nadzoru (seria przypadków) Herb-Induced Liver Injury in the Berlin Case-Control Surveillance Study. International journal of molecular sciences, 2016. PubMed 26784183 · DOI
  25. badanie farmakokinetyczne u ochotników Multiple night-time doses of valerian (Valeriana officinalis) had minimal effects on CYP3A4 activity and no effect on CYP2D6 activity in healthy volunteers. Drug metabolism and disposition: the biological fate of chemicals, 2004. PubMed 15328251 · DOI

Rekordy z PubMed (NCBI), stan na 26.10.2026. Każde źródło sprawdzone automatycznie: istnieje, tytuł, rok i DOI zgadzają się z rekordem. Redakcja CzysteSuplementy.pl.