Co mówią badania

Witamina A (retinol) i beta-karoten: co mówią badania naukowe

Witaminę A badano głównie w programach suplementacji w krajach o niskich i średnich dochodach, gdzie w dwóch metaanalizach stwierdzono niższą śmiertelność dzieci w wieku 6 miesięcy–5 lat (w przeglądzie z 2024 r. tylko w badaniach z randomizacją grupową) i rzadszą kurzą ślepotę, bez różnic w śmiertelności po suplementacji noworodków i kobiet w ciąży. U dorosłych duże dawki beta-karotenu wiązały się w RCT z częstszym rakiem płuca u palaczy, a duże spożycie retinolu w części badań obserwacyjnych z wadami wrodzonymi i złamaniami szyjki kości udowej.

25prac w źródłach
8badanych obszarów
2efekt korzystny
1brak efektu
1niejednoznaczne
4efekt niekorzystny

Opis wyników badań, nie porada medyczna. Na tej stronie nie ma produktów, cen ani linków do sklepów. Opracowanie redakcji na podstawie abstraktów badań; recenzja eksperta niezależnego od sprzedaży jest w przygotowaniu. Stan na 25.10.2026.

Porównanie suplementów ze składnikiem: Witamina A (retinol) i beta-karoten w porównywarce.

Podsumowanie wyników

Wynik dotyczy parametru mierzonego w badaniach. Siła dowodów: wysoka umiarkowana niska bardzo niska

Wzrok: kurza ślepota i objawy niedoborudzieci w wieku 6 miesięcy–5 lat i kobiety w ciąży w regionach częstego niedoboru witaminy A2 przeglądy systematyczne z metaanalizą (u dzieci 2–5 badań dla wyników ocznych; u kobiet w ciąży 2 badania)efekt korzystnyumiarkowanaBeta-karoten u palaczy: rak płucapalacze, byli palacze i pracownicy narażeni na azbest; dla porównania lekarze, w większości niepalący3 duże RCT (n = 29 133, 18 314 i 22 071) + 2 metaanalizy (4 RCT, n = 109 394; 8 RCT) + dane z AREDS2efekt niekorzystnyumiarkowanaŚmiertelność ogólna i choroby sercowo-naczyniowe u dorosłychdorośli zdrowi oraz z chorobami w stabilnej fazie (badania profilaktyki pierwotnej i wtórnej)1 przegląd systematyczny (78 RCT, n = 296 707) + 1 metaanaliza (53 RCT o niskim ryzyku błędu) + 1 metaanaliza (10 RCT, n = 182 788) + 1 przegląd systematyczny (27 RCT u dorosłych)efekt niekorzystnyumiarkowanaCiąża: duże dawki witaminy A a wady wrodzonekobiety w ciąży przyjmujące witaminę A wstępnie utworzoną z żywności i suplementów w pierwszym trymestrze (badania obserwacyjne)1 badanie kohortowe (n = 22 748) + 1 badanie kliniczno-kontrolne (n = 1508) + 1 przeglądefekt niekorzystnyniskaKości: złamania szyjki kości udowejdorośli, głównie kobiety po menopauzie (badania kohortowe); zdrowi mężczyźni w krótkim RCT1 metaanaliza badań prospektywnych (8 badań spożycia, n = 283 930; 4 badania stężenia retinolu, n = 8725) + 2 badania kohortowe (n = 72 337 i 75 747) + 1 RCT (n = 80)efekt niekorzystnyniska
Kontekst medyczny: badania u chorych, żywienie kliniczne pod nadzorem lekarza
Kontekst medyczny: śmiertelność i zachorowania dzieci w krajach o niskich i średnich dochodachdzieci w wieku 6 miesięcy–5 lat w krajach z częstym niedoborem witaminy A; duże dawki okresowe w programach zdrowia publicznego, pod nadzorem lekarza2 przeglądy systematyczne z metaanalizą (47 badań, ok. 1,22 mln dzieci; 120 RCT) + 1 metaanaliza (17 RCT)efekt korzystnyumiarkowanaKontekst medyczny: noworodki i kobiety w ciąży w regionach niedoborunoworodki w pierwszych dniach życia i kobiety w ciąży w krajach o niskich i średnich dochodach, pod nadzorem lekarza2 przeglądy systematyczne z metaanalizą (12 badań, n = 168 460; 19 badań, ponad 310 000 kobiet) + 1 metaanaliza danych indywidualnych (11 RCT, n = 163 567)brak efektuumiarkowanaKontekst medyczny: choroby siatkówki (AMD, barwnikowe zwyrodnienie siatkówki)osoby w wieku 50–85 lat z ryzykiem progresji zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD) oraz osoby w wieku 4–55 lat z barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki; pod nadzorem lekarza okulisty1 duże RCT (AREDS2, n = 4203) z 10-letnią obserwacją (n = 3882) + 1 przegląd systematyczny (4 RCT, n = 944)niejednoznaczneniska

Podstawowe informacje

Witamina A to grupa związków rozpuszczalnych w tłuszczach. Postać wstępnie utworzona (retinol i jego estry, np. palmitynian retinylu) pochodzi z produktów zwierzęcych, a beta-karoten jest roślinną prowitaminą A przekształcaną w retinol. Niedobór witaminy A objawia się m.in. kurzą ślepotą (ślepotą zmierzchową); według przeglądu Cochrane dotyczy ok. 190 mln dzieci poniżej 5. roku życia w krajach o niskich i średnich dochodach, z których pochodzi większość badań.

Dawki podawano w µg, mg lub jednostkach międzynarodowych (j.m.); referencyjna wartość spożycia (RWS) witaminy A dla dorosłych wynosi 800 µg.

Wyniki badań

Wzrok: kurza ślepota i objawy niedoboru

efekt korzystnyumiarkowanadzieci w wieku 6 miesięcy–5 lat i kobiety w ciąży w regionach częstego niedoboru witaminy A

W przeglądzie Cochrane u dzieci kurza ślepota (RR 0,32; 95% CI 0,21–0,50; 22 972 dzieci) i plamki Bitota (Bitot's spots), czyli zmiany na spojówce typowe dla niedoboru (RR 0,42), występowały rzadziej po suplementacji. U kobiet w ciąży rzadsze były kurza ślepota (RR 0,79; 95% CI 0,64–0,98; 2 badania) i niedokrwistość (RR 0,64).[1, 6]

2 przeglądy systematyczne z metaanalizą (u dzieci 2–5 badań dla wyników ocznych; u kobiet w ciąży 2 badania)

Beta-karoten u palaczy: rak płuca

efekt niekorzystnyumiarkowanapalacze, byli palacze i pracownicy narażeni na azbest; dla porównania lekarze, w większości niepalący

W ATBC 29 133 palaczy w wieku 50–69 lat przyjmowało 20 mg beta-karotenu dziennie przez 5–8 lat: rak płuca występował częściej o 18% (95% CI 3–36%), a śmiertelność ogólna była wyższa o 8%. W CARET (18 314 osób; 30 mg beta-karotenu z 25 000 j.m. palmitynianu retinylu dziennie) RR raka płuca wyniósł 1,28 (95% CI 1,04–1,57). W metaanalizie 4 RCT ryzyko było wyższe u obecnych palaczy (OR 1,24; 95% CI 1,10–1,39), ale nie u byłych (OR 1,10), a w metaanalizie 8 RCT (wszyscy uczestnicy, nie tylko palacze) RR raka płuca wyniósł 1,19 (95% CI 1,08–1,32). W AREDS2 rak płuca, głównie u byłych palaczy, był częstszy w grupie beta-karotenu (2,0% vs 0,9%), a u 22 071 lekarzy (11% palaczy) 50 mg co drugi dzień przez 12 lat nie zmieniło zachorowalności na nowotwory (RR 0,98) ani liczby raków płuca (82 vs 88), także wśród obecnych i byłych palaczy.[8, 10–14]

3 duże RCT (n = 29 133, 18 314 i 22 071) + 2 metaanalizy (4 RCT, n = 109 394; 8 RCT) + dane z AREDS2

Śmiertelność ogólna i choroby sercowo-naczyniowe u dorosłych

efekt niekorzystnyumiarkowanadorośli zdrowi oraz z chorobami w stabilnej fazie (badania profilaktyki pierwotnej i wtórnej)

W przeglądzie Cochrane 78 RCT przeciwutleniaczy beta-karoten w badaniach o niskim ryzyku błędu wiązał się z wyższą śmiertelnością (RR 1,05; 95% CI 1,01–1,09; 26 badań), a witamina A nie zmieniła jej istotnie (RR 1,07; 95% CI 0,97–1,18), choć w metaregresji wyższa dawka witaminy A wiązała się z wyższą śmiertelnością. W kolejnej analizie dotyczyło to beta-karotenu w dawce powyżej 9,6 mg (RR 1,06). W metaanalizie 10 RCT beta-karoten wiązał się z wyższą śmiertelnością sercowo-naczyniową (RR 1,12; 95% CI 1,04–1,19), a w przeglądzie z 2024 r. witamina A nie zmieniła śmiertelności dorosłych (RR 1,04; 27 badań).[3, 15–17]

1 przegląd systematyczny (78 RCT, n = 296 707) + 1 metaanaliza (53 RCT o niskim ryzyku błędu) + 1 metaanaliza (10 RCT, n = 182 788) + 1 przegląd systematyczny (27 RCT u dorosłych)

Ciąża: duże dawki witaminy A a wady wrodzone

efekt niekorzystnyniskakobiety w ciąży przyjmujące witaminę A wstępnie utworzoną z żywności i suplementów w pierwszym trymestrze (badania obserwacyjne)

W kohorcie 22 748 kobiet w ciąży wady narządów wywodzących się z grzebienia nerwowego części głowowej występowały 3,5 razy częściej przy spożyciu ponad 15 000 j.m. witaminy A wstępnie utworzonej na dobę niż przy 5000 j.m. lub mniej, a przy ponad 10 000 j.m. z samych suplementów 4,8 razy częściej, głównie przy przyjmowaniu przed 7. tygodniem ciąży. W badaniu kliniczno-kontrolnym (1508 kobiet) nie stwierdzono związku dawek powyżej 8000 lub 10 000 j.m. na dobę z wadami. W przeglądzie z 1990 r. wady wiązano z dawkami od ok. 25 000 j.m. na dobę, bez możliwości ustalenia progu.[18–20]

1 badanie kohortowe (n = 22 748) + 1 badanie kliniczno-kontrolne (n = 1508) + 1 przegląd

Kości: złamania szyjki kości udowej

efekt niekorzystnyniskadorośli, głównie kobiety po menopauzie (badania kohortowe); zdrowi mężczyźni w krótkim RCT

W metaanalizie badań prospektywnych duże spożycie witaminy A i retinolu wiązało się z częstszymi złamaniami szyjki kości udowej (RR 1,29 i 1,40), a beta-karotenu nie (RR 0,82); ryzyko było wyższe zarówno przy wysokim, jak i niskim stężeniu retinolu we krwi. W Nurses' Health Study (72 337 kobiet) spożycie retinolu co najmniej 2000 µg/d wiązało się z wyższym ryzykiem niż poniżej 500 µg/d (RR 1,89), a w kohorcie WHI (75 747 kobiet) takiego związku nie stwierdzono. W RCT u 80 zdrowych mężczyzn 7576 µg (25 000 j.m.) palmitynianu retinylu dziennie przez 6 tygodni nie zmieniło markerów obrotu kostnego.[22–25]

1 metaanaliza badań prospektywnych (8 badań spożycia, n = 283 930; 4 badania stężenia retinolu, n = 8725) + 2 badania kohortowe (n = 72 337 i 75 747) + 1 RCT (n = 80)

Kontekst medyczny: śmiertelność i zachorowania dzieci w krajach o niskich i średnich dochodach

efekt korzystnyumiarkowanadzieci w wieku 6 miesięcy–5 lat w krajach z częstym niedoborem witaminy A; duże dawki okresowe w programach zdrowia publicznego, pod nadzorem lekarza

W przeglądzie Cochrane (47 badań, ok. 1,22 mln dzieci; śmiertelność oceniano w 19 badaniach) śmiertelność ogólna była niższa o 12% (RR 0,88; 95% CI 0,83–0,93; wysoka pewność dowodów), rzadsze były też biegunka (RR 0,85) i odra (RR 0,45), przy niskiej pewności dowodów. W metaanalizie 17 RCT efekt nie zależał od częstości podawania, dawki całkowitej ani czasu suplementacji. W przeglądzie z 2024 r. (120 RCT) badania z randomizacją indywidualną nie wykazały różnicy w śmiertelności dzieci (RR 0,96; 95% CI 0,88–1,04), a niższą śmiertelność wykazały tylko badania z randomizacją grupową (RR 0,84; bardzo niska pewność dowodów).[1–3]

2 przeglądy systematyczne z metaanalizą (47 badań, ok. 1,22 mln dzieci; 120 RCT) + 1 metaanaliza (17 RCT)

Kontekst medyczny: noworodki i kobiety w ciąży w regionach niedoboru

brak efektuumiarkowananoworodki w pierwszych dniach życia i kobiety w ciąży w krajach o niskich i średnich dochodach, pod nadzorem lekarza

W przeglądzie Cochrane (12 badań, 168 460 noworodków) suplementacja po urodzeniu nie zmieniła śmiertelności niemowląt w 6. miesiącu (RR 0,98; 95% CI 0,89–1,07) ani w 12. miesiącu życia. W metaanalizie danych indywidualnych z 11 RCT ogólnego efektu nie stwierdzono (RR 0,97), ale śmiertelność była niższa w badaniach z Azji Południowej (RR 0,87), a w Afryce pojawił się sygnał wyższej (RR 1,07; 95% CI 1,00–1,15). W przeglądzie Cochrane 19 badań (ponad 310 000 kobiet w ciąży) nie stwierdzono różnic w śmiertelności matek (RR 0,88; 95% CI 0,65–1,20; 4 badania) ani okołoporodowej (1 badanie), przy wysokiej pewności dowodów według autorów.[4–6]

2 przeglądy systematyczne z metaanalizą (12 badań, n = 168 460; 19 badań, ponad 310 000 kobiet) + 1 metaanaliza danych indywidualnych (11 RCT, n = 163 567)

Kontekst medyczny: choroby siatkówki (AMD, barwnikowe zwyrodnienie siatkówki)

niejednoznaczneniskaosoby w wieku 50–85 lat z ryzykiem progresji zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD) oraz osoby w wieku 4–55 lat z barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki; pod nadzorem lekarza okulisty

W AREDS2 (4203 osoby) usunięcie beta-karotenu z preparatu AREDS nie zmieniło ryzyka progresji do zaawansowanego AMD, także po 10 latach (HR 1,04; 95% CI 0,94–1,15), a luteina z zeaksantyną wiązała się z rzadszą progresją niż beta-karoten (HR 0,85). W przeglądzie Cochrane 4 RCT w barwnikowym zwyrodnieniu siatkówki (retinitis pigmentosa) nie stwierdzono różnic w ostrości wzroku; w jednym badaniu roczny spadek amplitudy elektroretinogramu był nieco mniejszy po witaminie A (6,1% vs 7,1%), przy bardzo niskiej pewności dowodów.[7–9]

1 duże RCT (AREDS2, n = 4203) z 10-letnią obserwacją (n = 3882) + 1 przegląd systematyczny (4 RCT, n = 944)

Dawki i bezpieczeństwo

Dawki stosowane w badaniach

W programach dla dzieci poniżej 5. roku życia duże dawki podawano od co 3 miesiące do co 2 lata, w łącznej dawce 134 361–2 200 000 j.m. U dorosłych beta-karoten stosowano w dawce 20 mg/d przez 5–8 lat (ATBC), 30 mg/d z 25 000 j.m. palmitynianu retinylu przez średnio 4 lata (CARET) i 50 mg co drugi dzień przez 12 lat (Physicians' Health Study).[2, 10, 11, 14]

Bezpieczeństwo

Górny tolerowany poziom spożycia (UL) EFSA dla dorosłych wynosi 3000 µg witaminy A na dobę i dotyczy wyłącznie postaci wstępnie utworzonej (retinol i estry retinylu); dla beta-karotenu EFSA nie ustaliła UL (zestawienie EFSA, wersja 11, sierpień 2025). W przeglądzie z 1990 r. toksyczność opisywano po 25 000–50 000 j.m. na dobę przez kilka miesięcy lub dłużej, a beta-karoten określono jako znacznie mniej toksyczny. W przeglądzie 31 prac o hiperwitaminozie A źródłem były najczęściej kapsułki lub tabletki z witaminą A, a najczęstszym objawem hiperkalcemia. U dzieci duża dawka zwiększała ryzyko wymiotów w ciągu 48 godzin (RR 1,97), a u noworodków i niemowląt nieco częściej występowało uwypuklenie ciemiączka.[1, 3, 20, 21]

Ograniczenia dowodów

Dane o śmiertelności dzieci pochodzą z krajów o częstym niedoborze witaminy A, a autorzy przeglądu z 2024 r. inaczej niż autorzy przeglądu Cochrane ocenili badania z randomizacją grupową. Dane o wadach wrodzonych i złamaniach pochodzą z badań obserwacyjnych o częściowo sprzecznych wynikach. W CARET beta-karoten podawano razem z palmitynianem retinylu, więc efektu nie da się przypisać jednemu z nich, a w AREDS2 porównywano preparat z beta-karotenem i bez niego przy jednoczesnym przyjmowaniu witamin C i E oraz cynku. Dla dawek poniżej zalecanego spożycia danych o śmiertelności jest mało.[1, 3, 8, 11, 16, 18, 19, 22, 24]

Źródła

  1. przegląd systematyczny z metaanalizą Vitamin A supplementation for preventing morbidity and mortality in children from six months to five years of age. The Cochrane database of systematic reviews, 2022. PubMed 35294044 · DOI
  2. metaanaliza Mortality Benefits of Vitamin A Are Not Affected by Varying Frequency, Total Dose, or Duration of Supplementation. Food and nutrition bulletin, 2017. PubMed 28513263 · DOI
  3. przegląd systematyczny z metaanalizą Effects of primary or secondary prevention with vitamin A supplementation on clinically important outcomes: a systematic review of randomised clinical trials with meta-analysis and trial sequential analysis. BMJ open, 2024. PubMed 38816049 · DOI
  4. przegląd systematyczny z metaanalizą Neonatal vitamin A supplementation for the prevention of mortality and morbidity in term neonates in low and middle income countries. The Cochrane database of systematic reviews, 2017. PubMed 28234402 · DOI
  5. metaanaliza danych indywidualnych Early neonatal vitamin A supplementation and infant mortality: an individual participant data meta-analysis of randomised controlled trials. Archives of disease in childhood, 2019. PubMed 30425075 · DOI
  6. przegląd systematyczny z metaanalizą Vitamin A supplementation during pregnancy for maternal and newborn outcomes. The Cochrane database of systematic reviews, 2015. PubMed 26503498 · DOI
  7. przegląd systematyczny Vitamin A and fish oils for preventing the progression of retinitis pigmentosa. The Cochrane database of systematic reviews, 2020. PubMed 32573764 · DOI
  8. RCT Lutein + zeaxanthin and omega-3 fatty acids for age-related macular degeneration: the Age-Related Eye Disease Study 2 (AREDS2) randomized clinical trial. JAMA, 2013. PubMed 23644932 · DOI
  9. obserwacja uczestników RCT Long-term Outcomes of Adding Lutein/Zeaxanthin and ω-3 Fatty Acids to the AREDS Supplements on Age-Related Macular Degeneration Progression: AREDS2 Report 28. JAMA ophthalmology, 2022. PubMed 35653117 · DOI
  10. RCT The effect of vitamin E and beta carotene on the incidence of lung cancer and other cancers in male smokers. The New England journal of medicine, 1994. PubMed 8127329 · DOI
  11. RCT Effects of a combination of beta carotene and vitamin A on lung cancer and cardiovascular disease. The New England journal of medicine, 1996. PubMed 8602180 · DOI
  12. metaanaliza Beta-carotene in multivitamins and the possible risk of lung cancer among smokers versus former smokers: a meta-analysis and evaluation of national brands. Cancer, 2008. PubMed 18429004 · DOI
  13. metaanaliza Association between β-carotene supplementation and risk of cancer: a meta-analysis of randomized controlled trials. Nutrition reviews, 2023. PubMed 36715090 · DOI
  14. RCT Lack of effect of long-term supplementation with beta carotene on the incidence of malignant neoplasms and cardiovascular disease. The New England journal of medicine, 1996. PubMed 8602179 · DOI
  15. przegląd systematyczny z metaanalizą Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases. The Cochrane database of systematic reviews, 2012. PubMed 22419320 · DOI
  16. metaanaliza Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm? PloS one, 2013. PubMed 24040282 · DOI
  17. metaanaliza β-Carotene Supplementation and Risk of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrients, 2022. PubMed 35334942 · DOI
  18. badanie kohortowe Teratogenicity of high vitamin A intake. The New England journal of medicine, 1995. PubMed 7477116 · DOI
  19. badanie kliniczno-kontrolne Vitamin A and birth defects. American journal of obstetrics and gynecology, 1997. PubMed 9240579 · DOI
  20. przegląd Evaluation of vitamin A toxicity. The American journal of clinical nutrition, 1990. PubMed 2197848 · DOI
  21. przegląd systematyczny opisów przypadków Clinical Spectrum and Management of Hypervitaminosis A: A Systematic Review of Case-Based Evidence. Clinica chimica acta; international journal of clinical chemistry, 2026. PubMed 42176931 · DOI
  22. metaanaliza badań prospektywnych The relationship between vitamin A and risk of fracture: meta-analysis of prospective studies. Journal of bone and mineral research : the official journal of the American Society for Bone and Mineral Research, 2014. PubMed 24700407 · DOI
  23. badanie kohortowe Vitamin A intake and hip fractures among postmenopausal women. JAMA, 2002. PubMed 11754708 · DOI
  24. badanie kohortowe Vitamin A and retinol intakes and the risk of fractures among participants of the Women's Health Initiative Observational Study. The American journal of clinical nutrition, 2009. PubMed 19056568 · DOI
  25. RCT Short-term vitamin A supplementation does not affect bone turnover in men. The Journal of nutrition, 2002. PubMed 12042428 · DOI

Rekordy z PubMed (NCBI), stan na 25.10.2026. Każde źródło sprawdzone automatycznie: istnieje, tytuł, rok i DOI zgadzają się z rekordem. Redakcja CzysteSuplementy.pl.